Skip to content

3.1.3 数量积 (一)

在3.1.1节中, 我们详细阐述了向量的加法、减法以及数乘运算, 这些都属于向量的线性运算. 在本小节中, 我们将学习向量的另一种运算, 即向量的数量积.

💡 知识点 3.4

已知两个非零向量 a 和 b,它们的夹角为 θ\theta ,把数量 abcosθ|a||b|\cos\theta 叫作 a 和 b 的数量积(或内积),记作 aba \cdot b ,即 ab=abcosθa \cdot b = |a||b|\cos\theta .

✍️ 例 3.11

等边 ABC\triangle ABC 的边长为 1, BC=a\overrightarrow{BC} = a , CA=b\overrightarrow{CA} = b , AB=c\overrightarrow{AB} = c , 那么 ab+bc+caa \cdot b + b \cdot c + c \cdot a 等于 ( ). A. 3 B. -3 C. 32\frac{3}{2} D. 32-\frac{3}{2}

🔑 查看解析与步骤

如图 3-8 所示, 由于 ABC\triangle ABC 为等边三角形, 故三个内角都为 6060^{\circ} . 如图 3-9 所示, 将向量 CA\overrightarrow{CA} 平移到向量 AA\overrightarrow{AA'} , 得到 b,c=CA,AB=AA,AB=120\langle b, c \rangle = \langle \overrightarrow{CA}, \overrightarrow{AB} \rangle = \langle \overrightarrow{AA'}, \overrightarrow{AB} \rangle = 120^{\circ} , 同理 a,b=a,c=120\langle a, b \rangle = \langle a, c \rangle = 120^{\circ} . 则 ab+bc+ca=abcos120+bccos120+accos120=32a \cdot b + b \cdot c + c \cdot a = |a||b|\cos 120^{\circ} + |b||c|\cos 120^{\circ} + |a||c|\cos 120^{\circ} = -\frac{3}{2} , 故选 D.


图3-8


图3-9

在例3.11中, 因为知道向量的模长, 并且能求出任意两个向量的夹角, 所以我们能够求出数量积. 当然, 并不是所有的数量积都需要找出向量的夹角, 有时我们通过数量积的运算律也可以绕开向量的夹角, 比如下面例题:

✍️ 例 3.12

(2021 新高考 II 15)已知向量 a+b+c=0,a=1,b=c=2,a + b + c = 0, |a| = 1, |b| = |c| = 2,ab+bc+ca=a \cdot b + b \cdot c + c \cdot a = ____.

🔑 查看解析与步骤

a+b+c=0a + b + c = 0 ,等式两边同时平方,可得 a2+b2+c2+2ab+2ac+2bc=0a^{2} + b^{2} + c^{2} + 2a \cdot b + 2a \cdot c + 2b \cdot c = 0 ,又因为 a=1,b=c=2|a| = 1, |b| = |c| = 2 ,所以 ab+bc+ca=92a \cdot b + b \cdot c + c \cdot a = -\frac{9}{2} 。故填 92-\frac{9}{2}

🎯 变式 3.12.1

(2022 全国乙理 3) 已知向量 a, b 满足 a=1|a| = 1 , b=3|b| = \sqrt{3} , a2b=3|a - 2b| = 3 , 则 ab=a \cdot b = ( ). A. -2 B. -1 C. 1 D. 2

💡 知识点 3.5

已知两个非零向量 a\pmb{a}b\pmb{b} , 则 λa+μb=λ2a2+μ2b2+2λμab|\lambda a + \mu b| = \sqrt{\lambda^2 a^2 + \mu^2 b^2 + 2\lambda\mu a \cdot b} .

✍️ 例 3.13

(2020 全国Ⅲ理 6)已知向量 a, b 满足 a=5,b=6,ab=6|a| = 5, |b| = 6, a \cdot b = -6 ,则 cosa,a+b=\cos\langle a, a + b\rangle = A. 3135-\frac{31}{35} B. 1935-\frac{19}{35} C. 1735\frac{17}{35} D. 1935\frac{19}{35}

🔑 查看解析与步骤

因为 a=5,b=6,ab=6|a| = 5, |b| = 6, a \cdot b = -6 , 所以 a(a+b)=a2+ab=256=19a \cdot (a + b) = a^2 + a \cdot b = 25 - 6 = 19 , 又因为 a+b=(a+b)2=a2+2ab+b2=2512+36=7|a + b| = \sqrt{(a + b)^2} = \sqrt{a^2 + 2a \cdot b + b^2} = \sqrt{25 - 12 + 36} = 7 , 则

cosa,a+b=a(a+b)aa+b=195×7=1935.\cos \langle \boldsymbol {a}, \boldsymbol {a} + \boldsymbol {b} \rangle = \frac {\boldsymbol {a} \cdot (\boldsymbol {a} + \boldsymbol {b})}{| \boldsymbol {a} | \cdot | \boldsymbol {a} + \boldsymbol {b} |} = \frac {1 9}{5 \times 7} = \frac {1 9}{3 5}.

故选D.

✍️ 例 3.14

(2014 江西理 14) 已知单位向量 e1e_{1}e2e_{2} 的夹角为 α\alpha ,且 cosα=13\cos\alpha=\frac{1}{3} ,向量 a=3e12e2a=3e_{1}-2e_{2}b=3e1e2b=3e_{1}-e_{2} 的夹角为 β\beta ,则 cosβ=\cos\beta= ____.

🔑 查看解析与步骤

由于已知 e1e_1e2e_2 的模长和夹角,故以 {e1,e2}\{e_1, e_2\} 为基底,分别求出 ab,a,ba \cdot b, |a|, |b| .

ab=(3e12e2)(3e1e2)=9e129e1e2+2e22=8,\boldsymbol {a} \cdot \boldsymbol {b} = (3 e _ {1} - 2 e _ {2}) \cdot (3 e _ {1} - e _ {2}) = 9 e _ {1} ^ {2} - 9 e _ {1} \cdot e _ {2} + 2 e _ {2} ^ {2} = 8,a=3e12e2=(3e12e2)2=9e1212e1e2+4e22=3,\left| \boldsymbol {a} \right| = \left| 3 e _ {1} - 2 e _ {2} \right| = \sqrt {\left(3 e _ {1} - 2 e _ {2}\right) ^ {2}} = \sqrt {9 e _ {1} ^ {2} - 1 2 e _ {1} \cdot e _ {2} + 4 e _ {2} ^ {2}} = 3,b=3e1e2=(3e1e2)2=9e126e1e2+e22=8,| \boldsymbol {b} | = | 3 \boldsymbol {e} _ {1} - \boldsymbol {e} _ {2} | = \sqrt {\left(3 \boldsymbol {e} _ {1} - \boldsymbol {e} _ {2}\right) ^ {2}} = \sqrt {9 \boldsymbol {e} _ {1} ^ {2} - 6 \boldsymbol {e} _ {1} \cdot \boldsymbol {e} _ {2} + \boldsymbol {e} _ {2} ^ {2}} = \sqrt {8},

cosβ=abab=223\cos \beta = \frac{\pmb{a} \cdot \pmb{b}}{|\pmb{a}| |\pmb{b}|} = \frac{2\sqrt{2}}{3} , 故填 223\frac{2\sqrt{2}}{3} .

🎯 变式 3.14.1

(2013 浙江文 17)设 e1,e2e_{1}, e_{2} 是单位向量,非零向量 b=xe1+ye2b = xe_{1} + ye_{2} ,若 e1,e2e_{1}, e_{2} 的夹角为 π6\frac{\pi}{6} ,则 xb\frac{|x|}{|b|} 的最大值等于 ____.

🎯 变式 3.14.2

已知向量 a, b 满足 a=b=1|a| = |b| = 1 ,且 ka+b=3akb(k>0)|ka + b| = \sqrt{3}|a - kb|(k > 0) ,则向量 a 与 b 的夹角的最大值为 ____.

💡 知识点 3.6

a,ba, b 是两个非零向量, aabb 的夹角为 θ\theta ,则称 bcosθ=aba|b| \cos \theta = \frac{a \cdot b}{|a|} 为向量 bb 在向量 aa 上的投影数量.

a=OA,b=OBa = \overrightarrow{OA}, b = \overrightarrow{OB} ,则 b 在 a 方向上的投影数量有以下三种情况:

(1) 如图 3-10 所示, b 在 a 上的投影数量为 OB1=bcosa,b\left|\overrightarrow{OB_{1}}\right| = \left|b\right| \cos\langle a, b\rangle , 故 ab=OB1OAa \cdot b = \left|\overrightarrow{OB_{1}}\right|\left|\overrightarrow{OA}\right| ;

(2) 如图 3-11 所示, b 在 a 上的投影数量为 0, 故 ab=0OA=0a \cdot b = 0 \cdot |\overrightarrow{OA}| = 0 ;

(3) 如图 3-12 所示, b 在 a 上的投影数量为 OB1=bcosa,b-|\overrightarrow{OB_{1}}| = |b| \cos\langle a, b\rangle , 故 ab=OB1OAa \cdot b = -|\overrightarrow{OB_{1}}||\overrightarrow{OA}| .


图3-10


图3-11


图3-12

通过投影数量的定义不难理解, 当 a|a| 为定值时, ab\pmb{a} \cdot \pmb{b} 的取值范围是由 b\pmb{b}a\pmb{a} 上的投影数量 bcosa,b|b|\cos \langle a, b \rangle 决定的, 请看下面例题:

✍️ 例 3.15

(2020 新高考 I7) 已知 P 是边长为 2 的正六边形 ABCDEF 内的一点, 则 APAB\overrightarrow{AP} \cdot \overrightarrow{AB} 的取值范围是 ( ).

A. (2,6)(-2,6) B. (6,2)(-6,2) C. (2,4)(-2,4) D. (4,6)(-4,6)

🔑 查看解析与步骤

如图3-13所示, APAB=APABcosAP,AB\overrightarrow{AP} \cdot \overrightarrow{AB} = |\overrightarrow{AP}| |\overrightarrow{AB}| \cos \langle \overrightarrow{AP}, \overrightarrow{AB} \rangle ,它的几何意义是 AP\overrightarrow{AP} 在向量 AB\overrightarrow{AB} 方向上的投影数量与 AB\overrightarrow{AB} 的长度的乘积,显然, PPCC 处时,投影数量取得最大值,则

AC1=AB+BC1=AB+BCcos60=3.| \overrightarrow {A C _ {1}} | = | \overrightarrow {A B} | + | \overrightarrow {B C _ {1}} | = | \overrightarrow {A B} | + | \overrightarrow {B C} | \cos 6 0 ^ {\circ} = 3.

所以 APAB<AC1AB=2×3=6\overrightarrow{AP} \cdot \overrightarrow{AB} < |\overrightarrow{AC_1}| |\overrightarrow{AB}| = 2 \times 3 = 6 . 同理, 在点 FF 处投影数量取得最小值为

图3-13

AF1=AFcos120=2×(12)=1.- | \overrightarrow {A F _ {1}} | = | \overrightarrow {A F} | \cos 1 2 0 ^ {\circ} = 2 \times \left(- \frac {1}{2}\right) = - 1.

所以 APAB>AF1AB=1×2=2\overrightarrow{AP} \cdot \overrightarrow{AB} > -|\overrightarrow{AF_1}| |\overrightarrow{AB}| = -1 \times 2 = -2 , 则 APAB\overrightarrow{AP} \cdot \overrightarrow{AB} 的取值范围是 (2,6)(-2,6) . 故选 A.

数量积的几何意义指的是向量的投影问题, 这个投影就是我们常见的投影的数量, 而新教材中对于向量的投影问题新加了一个名词——投影向量.

💡 知识点 3.7

a,ba, b 是两个非零向量, aabb 的夹角为 θ\theta . 设 ee 是与 bb 方向相同的单位向量, 则向量 aa 在向量 bb 上的投影向量为 aecosθ=abbcosθ=abbbb|a|e\cos \theta = |a|\frac{b}{|b|}\cdot \cos \theta = \frac{a\cdot b}{|b|}\cdot \frac{b}{|b|} .

✍️ 例 3.16

(2023 江苏统考) 已知向量 a 与 b 满足 a=2,b=1,a+b=3|a| = 2, |b| = 1, |a + b| = \sqrt{3} ,则向量 a+ba + b 在向量 a 上的投影向量为(). A. 14a-\frac{1}{4}a B. 14a\frac{1}{4}a C. 34a-\frac{3}{4}a D. 34a\frac{3}{4}a

🔑 查看解析与步骤

因为 a+b=3|a + b| = \sqrt{3} , 所以 a2+2ab+b2=3a^2 + 2a \cdot b + b^2 = 3 , 又由 a=2|a| = 2 , b=1|b| = 1 , 可知 4+2ab+1=34 + 2a \cdot b + 1 = 3 , 从而可得 ab=1a \cdot b = -1 , 所以 (a+b)a=a2+ab=41=3(a + b) \cdot a = a^2 + a \cdot b = 4 - 1 = 3 . 设 a+ba + baa 的夹角为 α\alpha , 则cosα=(a+b)aa+ba=323=32\cos \alpha = \frac{(\pmb{a} + \pmb{b}) \cdot \pmb{a}}{|\pmb{a} + \pmb{b}| \cdot |\pmb{a}|} = \frac{3}{2\sqrt{3}} = \frac{\sqrt{3}}{2} , 于是向量 a+b\pmb{a} + \pmb{b} 在向量 a\pmb{a} 上的投影向量为 a+bcosαaa=3×32a2=34a|\pmb{a} + \pmb{b}| \cdot \cos \alpha \cdot \frac{\pmb{a}}{|\pmb{a}|} = \sqrt{3} \times \frac{\sqrt{3}}{2} \cdot \frac{\pmb{a}}{2} = \frac{3}{4}\pmb{a} , 故选 D.

🎯 变式 3.16.1

(2023 福建统考) 如图 3-14 所示, 动点 C 在以 AB 为直径的半圆上 (异于 A, B), DCB=π2\angle DCB = \frac{\pi}{2} , 且 DC = CB, 若 AB = 2, 则 OCOD\overrightarrow{OC} \cdot \overrightarrow{OD} 的取值范围为 ____.

下面我们给出数量积坐标运算的相关知识点.

💡 知识点 3.8

已知两个非零向量 a=(x1,y1),b=(x2,y2)\pmb {a} = (x_{1},y_{1}),\pmb {b} = (x_{2},y_{2}) ,其中 α\alphaa\pmb{a}b\pmb{b} 的夹角,则(1) a=x12+y12;|\pmb {a}| = \sqrt{x_1^2 + y_1^2}; (2) ab=x1x2+y1y2;\pmb {a}\cdot \pmb {b} = x_1x_2 + y_1y_2; (3) abx1x2+y1y2=0;\pmb {a}\bot \pmb {b}\Leftrightarrow x_1x_2 + y_1y_2 = 0; (4) cosα=x1x2+y1y2x12+y12x22+y22.\cos \alpha = \frac{x_1x_2 + y_1y_2}{\sqrt{x_1^2 + y_1^2}\cdot\sqrt{x_2^2 + y_2^2}}.

✍️ 例 3.17

(2023 衡阳统考 - 多选题)已知点 A(1,2)A(1,2) , B(3,1)B(3,1) , C(4,m+1)C(4,m+1) , mRm \in R ,则下列说法正确的是(). A. AB=5|\overrightarrow{AB}| = \sqrt{5} B. 若 ABBC\overrightarrow{AB} \perp \overrightarrow{BC} ,则 m = -2 C. 与向量 AB\overrightarrow{AB} 同方向的单位向量坐标为 (255,55)\left(\frac{2\sqrt{5}}{5}, -\frac{\sqrt{5}}{5}\right) D. 若 BA,BC\overrightarrow{BA}, \overrightarrow{BC} 的夹角为锐角,则 m < 2 且 m12m \neq -\frac{1}{2}

🔑 查看解析与步骤

因为 A(1,2)A(1,2) , B(3,1)B(3,1) , C(4,m+1)C(4,m+1) , 所以 AB=(2,1)\overrightarrow{AB} = (2,-1) , BC=(1,m)\overrightarrow{BC} = (1,m) .

选项 A, 由向量模长公式可得 AB=22+(1)2=5|\overrightarrow{AB}| = \sqrt{2^2 + (-1)^2} = \sqrt{5} , 所以 A 正确.

选项 B, 因为 ABBC\overrightarrow{AB} \perp \overrightarrow{BC} , 所以 ABBC=0\overrightarrow{AB} \cdot \overrightarrow{BC} = 0 , 从而可得 2 - m = 0, 即 m = 2, 所以 B 错误.

选项 C, 与向量 AB\overrightarrow{AB} 同方向的单位向量为 ABAB=(2,1)5=(255,55)\frac{\overrightarrow{AB}}{|\overrightarrow{AB}|} = \frac{(2, -1)}{\sqrt{5}} = \left(\frac{2\sqrt{5}}{5}, -\frac{\sqrt{5}}{5}\right) , 所以 C 正确.

选项 D, 因为 BA,BC\overrightarrow{BA}, \overrightarrow{BC} 的夹角为锐角, 且 BA=(2,1)\overrightarrow{BA} = (-2,1) , 所以 {BABC=m2>012m1\left\{\begin{aligned}\overrightarrow{BA} \cdot \overrightarrow{BC} &= m - 2 > 0 \\ -\frac{1}{2} \neq \frac{m}{1}\end{aligned}\right. ,解得 m > 2, 所以 D 错误.

综上所述, 选 AC.

📌 标注说明

(1) 向量 AB\overrightarrow{AB} 同方向的单位向量为 ABAB\frac{\overrightarrow{AB}}{|\overrightarrow{AB}|} , 反方向的单位向量为 ABAB-\frac{\overrightarrow{AB}}{|\overrightarrow{AB}|} .

(2) 若向量 aabb 的夹角为锐角, 则 ab>0a \cdot b > 0aabb 不共线; 若向量 aabb 的夹角为钝角, 则 ab<0a \cdot b < 0aabb 不共线.

✍️ 例 3.18

(2022 新高考Ⅱ4) 已知 a=(3,4)a = (3, 4) , b=(1,0)b = (1, 0) , c=a+tbc = a + tb , 若 a,c=b,c\langle a, c \rangle = \langle b, c \rangle , 则 t = ( ). A. -6 B. -5 C. 5 D. 6

🔑 查看解析与步骤

根据题意可得 c=a+tb=(3,4)+t(1,0)=(3+t,4)c = a + tb = (3,4) + t(1,0) = (3 + t,4) ,由 a,c=b,c\langle a,c\rangle = \langle b,c\rangle ,可得 cosa,c=cosb,c\cos \langle a,c\rangle = \cos \langle b,c\rangle ,于是 acac=bcbc\frac{a\cdot c}{|a||c|} = \frac{b\cdot c}{|b||c|} ,即 9+3t+165c=3+tc\frac{9 + 3t + 16}{5|c|} = \frac{3 + t}{|c|} ,解得 t=5t = 5 ,故选C.

✍️ 例 3.19

(2021 新高考 I 10 - 多选题) 已知 O 为坐标原点, 点 P1(cosα,sinα)P_{1}(\cos \alpha, \sin \alpha) , P2(cosβ,sinβ)P_{2}(\cos \beta, -\sin \beta) , P3(cos(α+β),sin(α+β))P_{3}(\cos (\alpha + \beta), \sin (\alpha + \beta)) , A(1,0)A(1, 0) , 则 ( ).
A. OP1=OP2|\overrightarrow{OP_{1}}| = |\overrightarrow{OP_{2}}| B. AP1=AP2|\overrightarrow{AP_{1}}| = |\overrightarrow{AP_{2}}| C. OAOP3=OP1OP2\overrightarrow{OA} \cdot \overrightarrow{OP_{3}} = \overrightarrow{OP_{1}} \cdot \overrightarrow{OP_{2}} D. OAOP1=OP2OP3\overrightarrow{OA} \cdot \overrightarrow{OP_{1}} = \overrightarrow{OP_{2}} \cdot \overrightarrow{OP_{3}}

🔑 查看解析与步骤

由题意可知 OP1=(cosα,sinα),OP2=(cosβ,sinβ),OP3=(cos(α+β),sin(α+β)),\overrightarrow{OP_1} = (\cos \alpha, \sin \alpha), \overrightarrow{OP_2} = (\cos \beta, -\sin \beta), \overrightarrow{OP_3} = (\cos (\alpha + \beta), \sin (\alpha + \beta)), OA=(1,0),AP1=(cosα1,sinα),AP2=(cosβ1,sinβ)\overrightarrow{OA} = (1, 0), \overrightarrow{AP_1} = (\cos \alpha - 1, \sin \alpha), \overrightarrow{AP_2} = (\cos \beta - 1, -\sin \beta) .

选项 A, OP1=cos2α+sin2α=1,OP2=cos2β+(sin2β)=1,\left|\overrightarrow{OP_{1}}\right|=\sqrt{\cos^{2}\alpha+\sin^{2}\alpha}=1,\left|\overrightarrow{OP_{2}}\right|=\sqrt{\cos^{2}\beta+(-\sin^{2}\beta)}=1, 所以 A 正确.

选项 B, 因为 AP1=(cosα1)2+sin2α=22cosα,AP2=(cosβ1)2+sin2β=22cosβ,\left|\overrightarrow{AP_{1}}\right|=\sqrt{(\cos\alpha-1)^{2}+\sin^{2}\alpha}=\sqrt{2-2\cos\alpha},\left|\overrightarrow{AP_{2}}\right|=\sqrt{(\cos\beta-1)^{2}+\sin^{2}\beta}=\sqrt{2-2\cos\beta},α\alphaβ\beta 不确定, 所以 AP1=AP2\left|\overrightarrow{AP_{1}}\right|=\left|\overrightarrow{AP_{2}}\right| 不一定成立, 故 B 错误.

选项 C, 因为 OAOP3=1×cos(α+β)+0×sin(α+β)=cos(α+β),OP1OP2=cosαcosβsinαsinβ=cos(α+β)\overrightarrow{OA} \cdot \overrightarrow{OP_3} = 1 \times \cos (\alpha + \beta) + 0 \times \sin (\alpha + \beta) = \cos (\alpha + \beta), \overrightarrow{OP_1} \cdot \overrightarrow{OP_2} = \cos \alpha \cos \beta - \sin \alpha \sin \beta = \cos (\alpha + \beta) , 所以 OAOP3=OP1OP2\overrightarrow{OA} \cdot \overrightarrow{OP_3} = \overrightarrow{OP_1} \cdot \overrightarrow{OP_2} , 故 C 正确.

选项D, 因为 OAOP1=1×cosα+0×sinα=cosα,OP2OP3=cosβcos(α+β)sinβsin(α+β)=cos(α+2β)\overrightarrow{OA} \cdot \overrightarrow{OP_1} = 1 \times \cos \alpha + 0 \times \sin \alpha = \cos \alpha, \overrightarrow{OP_2} \cdot \overrightarrow{OP_3} = \cos \beta \cos (\alpha + \beta) - \sin \beta \sin (\alpha + \beta) = \cos (\alpha + 2\beta) , 所以 OAOP1OP2OP3\overrightarrow{OA} \cdot \overrightarrow{OP_1} \neq \overrightarrow{OP_2} \cdot \overrightarrow{OP_3} , 故D错误.

综上所述, 选 AC.

🎯 变式 3.19.1

(2023 新高考 I 3) 已知向量 a=(1,1)\boldsymbol{a} = (1, 1) , b=(1,1)\boldsymbol{b} = (1, -1) ,若 (a+λb)(a+μb)(\boldsymbol{a} + \lambda \boldsymbol{b}) \perp (\boldsymbol{a} + \mu \boldsymbol{b}) ,则(). A. λ+μ=1\lambda + \mu = 1 B. λ+μ=1\lambda + \mu = -1 C. λμ=1\lambda\mu = 1 D. λμ=1\lambda\mu = -1